Buổi sáng bạn ra khỏi nhà, điện thoại chuyển từ Wi-Fi ở nhà sang 4G. Đi ngang qua một quán cà phê, máy tự kết nối vào mạng Wi-Fi đã lưu từ hôm bạn ghé vào trú mưa. Tối về, bạn mở lại máy tính ở nhà. Suốt thời gian đó, VPN có nên luôn được bật không?
Trên những mạng bạn không kiểm soát thì có, và tốt nhất là việc này diễn ra tự động, không cần bạn phải nhớ. Ở nhà, đó là một lựa chọn hơn là điều bắt buộc. Còn khi một trang web từ chối kết nối hoặc máy in không phản hồi, hãy chỉnh lại VPN, hoặc tạm tắt nó một lúc, thay vì cố thử mãi.
Khi nào thật sự nên để VPN bật liên tục
Trên mạng mà bạn không kiểm soát
Khách sạn, xe khách, quán cà phê, homestay: bạn không biết ai quản lý mạng, cũng không biết mạng được cấu hình ra sao. Cơ quan bảo vệ dữ liệu của Pháp, CNIL (trang tiếng Pháp), nhắc rằng tin tặc rất dễ tạo một điểm truy cập Wi-Fi mang tên một nhà hàng. CNIL khuyên nên dùng mạng di động khi cần gửi dữ liệu cá nhân, và nếu không có lựa chọn nào khác thì ưu tiên các trang HTTPS và dùng VPN.
HTTPS vốn đã mã hóa nội dung trao đổi giữa bạn và phần lớn các trang web. VPN bổ sung thêm một điều: thông thường, người quản lý mạng sẽ không còn thấy bạn truy cập những trang nào, mà chỉ thấy một kết nối tới máy chủ VPN. Hướng dẫn của chúng tôi về Wi-Fi công cộng nói rõ VPN bảo vệ gì và không bảo vệ gì trên những mạng này.
Khi điện thoại tự đổi mạng mà không hỏi bạn
Đây là lý do thuyết phục nhất để bật VPN liên tục. Điện thoại có thể tự kết nối lại với một mạng Wi-Fi đã lưu ngay khi quay lại vùng phủ sóng. Chính CNIL cũng khuyên chỉ nên để chế độ tự động kết nối cho mạng ở nơi làm việc và ở nhà.
Nếu việc bật VPN phụ thuộc vào trí nhớ của bạn, rất có thể VPN đang tắt đúng vào lúc điện thoại chuyển mạng. Khi đã được thiết lập để luôn hoạt động, VPN không cần bạn phải nhớ đến nữa.
Những điều VPN không làm được, kể cả khi đang bật
VPN bảo vệ đường đi của dữ liệu, chứ không bảo vệ những gì bạn làm với dữ liệu đó. Một trang web giả mạo vẫn nhận được mật khẩu của bạn, dù mật khẩu đi qua đường hầm mã hóa của VPN; tệp đính kèm chứa mã độc vẫn nguy hiểm như thường; tài khoản đã bị lộ mật khẩu vẫn có nguy cơ bị xâm nhập.
Electronic Frontier Foundation (EFF, trang tiếng Anh), một tổ chức phi chính phủ của Mỹ chuyên bảo vệ các quyền tự do trên môi trường số, cho rằng quảng cáo VPN thổi phồng quá mức lợi ích của công cụ này. EFF nêu những biện pháp hiệu quả hơn như dùng mật khẩu mạnh, bật xác thực hai yếu tố và cập nhật phần mềm. VPN cũng không giúp bạn ẩn danh: chỉ cần một tài khoản đang đăng nhập hoặc cookie là đủ để nhận ra bạn.
Ở nhà: một lựa chọn hơn là điều bắt buộc
Ở nhà, bình thường bạn biết ai đang kết nối vào Wi-Fi của mình. Chỉ còn lại nhà cung cấp dịch vụ Internet, tức nhà mạng của bạn. Nhờ HTTPS, nhà mạng không thấy chính xác những trang bạn xem hay những gì bạn nhập vào đó. Nhưng như hướng dẫn chọn VPN của EFF (tiếng Anh) giải thích, nhà mạng vẫn có thể thấy tên các trang web bạn truy cập và thời điểm truy cập.
Khi bật VPN, nhà mạng không còn thấy những thông tin này. Nhưng chúng không vì thế mà biến mất: giờ đây chính nhà cung cấp VPN mới là bên có thể thấy chúng. Vì vậy, để VPN bật khi ở nhà nghĩa là chuyển lòng tin của bạn từ bên này sang bên kia. Nếu bạn tin dịch vụ VPN hơn nhà mạng, giữ VPN bật là một lựa chọn hợp lý. Nếu không, chẳng có gì buộc bạn phải làm vậy.
Thêm một giới hạn nữa: ứng dụng VPN chỉ bảo vệ thiết bị được cài ứng dụng đó. Tivi hay máy chơi game vẫn kết nối qua modem Wi-Fi như trước.
Cái giá của việc bật VPN liên tục
Tốc độ và độ trễ. Dữ liệu của bạn phải đi vòng qua máy chủ VPN và được mã hóa trên đường đi. Tùy máy chủ xa hay gần và đang tải nặng hay nhẹ, bạn có thể không nhận ra khác biệt nào, hoặc thấy rõ là chậm hơn, nhất là với những việc chỉ cần trễ một chút cũng thấy ngay, như chơi game trực tuyến. Nếu còn phân vân, hãy đo tốc độ khi bật và khi tắt VPN theo phương pháp trong hướng dẫn của chúng tôi về lý do VPN có thể làm chậm kết nối.
Pin. Duy trì đường hầm và mã hóa mọi dữ liệu trao đổi khiến điện thoại phải hoạt động nhiều hơn một chút, nhiều hay ít tùy mẫu máy và cách bạn sử dụng. Sau vài ngày, hãy xem trong phần cài đặt pin liệu ứng dụng VPN có nằm trong số những ứng dụng tốn pin nhất không.
Captcha. Google giải thích rằng thông báo “Hệ thống của chúng tôi đã phát hiện thấy lưu lượng truy cập bất thường từ mạng máy tính của bạn” có thể xuất hiện khi những người khác dùng cùng VPN với bạn gửi các lượt tìm kiếm tự động. Khi đó, thường thì bạn chỉ cần giải một reCAPTCHA (đánh dấu vào một ô, đôi khi phải vượt qua một bài kiểm tra nhỏ bằng hình ảnh).
Dịch vụ từ chối VPN. Một số dịch vụ chặn những kết nối có vẻ đi qua VPN. Chẳng hạn, trung tâm trợ giúp của Netflix yêu cầu tắt VPN hoặc proxy và giải thích rằng VPN có thể khiến bạn trông như đang kết nối từ một nơi khác.
Khi nào nên tắt VPN, hay đúng hơn là chỉnh lại
Một trang web hoặc ngân hàng của bạn từ chối kết nối
Nếu một dịch vụ chặn truy cập hoặc liên tục đòi xác minh khi VPN đang bật, trước hết hãy chọn một máy chủ đặt tại quốc gia của bạn. Nếu vẫn chưa được, hãy tắt VPN trong lúc thực hiện thao tác đó, tốt nhất là khi đang ở nhà hoặc dùng mạng di động thay vì Wi-Fi công cộng.
Máy in hoặc tivi không phản hồi
Tùy ứng dụng và cách cài đặt, lưu lượng gửi tới các thiết bị trong nhà cũng có thể bị đưa vào đường hầm, hoặc bị chặn: máy tính không tìm thấy máy in, điện thoại không thấy tivi đâu nữa. Hãy xem ứng dụng VPN của bạn có tùy chọn dành cho mạng cục bộ không. Nếu không có, hãy ngắt VPN để in hoặc phát video: bạn đang ở nhà, trên chính mạng của mình.
Ứng dụng cần biết bạn đang ở đâu
Một dịch vụ xác định vị trí của bạn qua địa chỉ IP (thời tiết tại địa phương, nội dung chỉ dành cho một quốc gia) sẽ thấy địa chỉ IP của máy chủ VPN và thường xếp bạn vào khu vực của máy chủ đó. Chọn một máy chủ gần nơi bạn ở có thể là đủ. Còn vị trí GPS của điện thoại thì VPN không hề thay đổi: nếu ứng dụng được quyền truy cập GPS, tắt VPN cũng chẳng có tác dụng gì. Hai nguồn định vị này độc lập với nhau: VPN chỉ tác động đến vị trí suy ra từ địa chỉ IP.
Cái bẫy quen thuộc: quên bật lại
Bạn tắt VPN “chỉ cho trang này thôi”, rồi nó cứ tắt như thế đến tận hôm sau, kể cả khi điện thoại bắt lại Wi-Fi của quán cà phê nọ. Hãy bật lại ngay khi xong việc, trước cả khi đóng trang, và kiểm tra xem biểu tượng VPN đã hiện lại chưa. Trên Android, nếu bạn đã kích hoạt “VPN luôn bật” và “Chặn các đường kết nối không qua VPN”, tắt VPN cũng đồng nghĩa với mất Internet: hãy tắt các tùy chọn này trong phần Cài đặt trước, rồi bật lại ngay sau đó.
Giữ cho VPN thật sự luôn bật
Để không còn phụ thuộc vào trí nhớ của bạn, có hai cơ chế bổ sung cho nhau: VPN tự khởi động mà bạn không cần bật, và tính năng chặn không cho lưu lượng lọt ra ngoài khi đường hầm bị ngắt.
Trên Android: “VPN luôn bật” và chặn kết nối không qua VPN
Từ phiên bản 8.0, Android có hai cài đặt, được mô tả trong tài liệu dành cho nhà phát triển (tiếng Anh). Với “VPN luôn bật”, hệ thống khởi chạy VPN khi điện thoại khởi động và duy trì VPN suốt thời gian thiết bị bật. Với “Chặn các đường kết nối không qua VPN”, hệ thống chặn lưu lượng của các ứng dụng không đi qua VPN: nếu đường hầm bị ngắt, các ứng dụng sẽ không âm thầm chuyển sang kết nối thông thường.
Sự đánh đổi này là có chủ đích, và Android sẽ cảnh báo bạn ngay khi bật tùy chọn: chừng nào VPN chưa kết nối, bạn hoàn toàn không có Internet. Nếu VPN luôn bật bị ngắt hoặc không kết nối được, một thông báo không thể đóng sẽ hiển thị cho đến khi VPN kết nối lại. Thông báo này cũng biến mất nếu chính bạn tắt tùy chọn: khi đó sẽ không có gì nhắc bạn bật lại.
Tuy vậy, cơ chế chặn này không tuyệt đối: hệ thống vẫn để một số trao đổi kỹ thuật đi bên ngoài đường hầm, chẳng hạn các bước kiểm tra kết nối mà nó thực hiện khi vào một mạng Wi-Fi. Google xác nhận đây là cách hoạt động có chủ đích; hành vi này đã được trang tin chuyên về công nghệ BleepingComputer (tiếng Anh) đưa tin năm 2022.
Các nút gạt này nằm trong phần Cài đặt của điện thoại, mục VPN: hãy chạm vào biểu tượng bánh răng bên cạnh tên ứng dụng VPN của bạn (nếu cần, hãy gõ “VPN” vào thanh tìm kiếm). Tên gọi và vị trí của chúng thay đổi tùy phiên bản Android và hãng sản xuất. Nếu các nút này bị làm mờ, kèm dòng chữ “Không được ứng dụng này hỗ trợ”, nghĩa là ứng dụng không hỗ trợ VPN luôn bật; trên điện thoại do công ty quản lý, quản trị viên cũng có thể đã khóa chúng.
Một trường hợp nên biết: một số mạng Wi-Fi ở khách sạn hay sân bay yêu cầu xác nhận trên một trang đăng nhập trước khi VPN có thể kết nối. Nếu trang này không hiện ra, hãy tắt cơ chế chặn để xác nhận, rồi bật lại ngay.
Trên Windows: công tắc ngắt của ứng dụng
Việc chặn thường do công tắc ngắt (kill switch) của ứng dụng VPN đảm nhận. Hãy kiểm tra xem tính năng này đã được bật chưa, và tìm trong phần trợ giúp của phần mềm xem khi nào nó chặn lưu lượng và điều gì khiến lưu lượng thông trở lại. Tuy nhiên, công tắc ngắt không khởi động VPN thay bạn: mỗi khi bật máy tính, hãy chắc chắn rằng kết nối VPN đã được thiết lập.
Chẳng hạn, với FuzeVPN, công tắc ngắt của ứng dụng Windows được kích hoạt ngay khi bạn bắt đầu kết nối; nếu kết nối thất bại, nó tiếp tục chặn lưu lượng cho đến khi bạn chủ động ngắt kết nối. Vì vậy, nếu máy tính có vẻ mất Internet, hãy xem trạng thái VPN trước khi đổ lỗi cho modem.
Một tiện ích mở rộng của trình duyệt, dù luôn để bật, thường chỉ bảo vệ trình duyệt: các ứng dụng khác của bạn, kể cả ứng dụng nhắn tin, vẫn đi bên ngoài đường hầm. Để các ứng dụng này cũng đi qua đường hầm, hãy dùng ứng dụng VPN cài trên thiết bị.
Trên iPhone: tất cả tùy vào ứng dụng
Tính năng VPN luôn bật (Always-on VPN) của hệ thống dành cho những iPhone do một tổ chức quản lý, như doanh nghiệp hay trường học, và chỉ hoạt động với giao thức IKEv2. Từ iOS 27, tính năng này không còn đòi hỏi thiết bị phải “được giám sát”, như tài liệu của Apple (tiếng Anh) cho biết. Còn trên iPhone cá nhân, hãy tìm trong phần cài đặt của ứng dụng VPN một tùy chọn tự động kết nối hoặc chặn lưu lượng khi VPN bị ngắt.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để VPN bật cả khi dùng dữ liệu di động?
Mạng di động của nhà mạng không phải là một mạng Wi-Fi lạ: đó thậm chí còn là mạng mà CNIL (trang tiếng Pháp) khuyên nên ưu tiên. Vì thế, cách cân nhắc cũng giống như khi ở nhà. Lợi ích thực sự của việc giữ VPN bật khi dùng 4G hay 5G là VPN vẫn sẽ bật khi điện thoại chuyển sang Wi-Fi. VPN cũng tiêu tốn thêm một ít dữ liệu, và phần này bị trừ vào gói cước của bạn như mọi dữ liệu khác.
Nên ưu tiên bật VPN trên những thiết bị nào?
Trên những thiết bị bạn mang theo khi ra khỏi nhà. Hãy bắt đầu với điện thoại, vì chính nó tự đổi mạng mà không hỏi bạn: trên Android, hãy kích hoạt “VPN luôn bật” và “Chặn các đường kết nối không qua VPN”, rồi giữ nguyên cài đặt này trong vài ngày. Ghi lại những gì thực sự gặp trục trặc, chẳng hạn một trang web hay máy in, rồi xử lý từng trường hợp một: đổi máy chủ hoặc tạm tắt VPN khi cần, thay vì tắt hết mọi thứ. Với máy tính xách tay, hãy bật công tắc ngắt trước chuyến đi sắp tới, và mỗi lần khởi động máy, hãy kiểm tra xem VPN đã kết nối chưa.